İMAR PLANINDA KAMU HİZMETİNE AYRILAN TAŞINMAZLARDA MÜLKİYET HAKKI VE HUKUKİ EL ATMA

Belediyelerin özel mülkiyete ait taşınmazları imar planlarında okul, park, yol, cami veya belediye hizmet alanı olarak belirlemesine rağmen uzun yıllar kamulaştırma yapmaması, taşınmaz maliklerinin mülkiyet hakkını önemli ölçüde kısıtlayabilmektedir. Peki, bu durumda taşınmaz sahiplerinin hangi hukuki hakları bulunmaktadır?

İMAR PLANINDA KAMU HİZMETİNE AYRILAN TAŞINMAZLARDA MÜLKİYET HAKKI VE HUKUKİ EL ATMA
Yayınlama: 18.11.2026
16
A+
A-

Belediyelerin özel mülkiyete ait taşınmazları imar planlarında okul, park, yol, cami veya belediye hizmet alanı olarak belirlemesine rağmen uzun yıllar kamulaştırma yapmaması, taşınmaz maliklerinin mülkiyet hakkını önemli ölçüde kısıtlayabilmektedir. Peki, bu durumda taşınmaz sahiplerinin hangi hukuki hakları bulunmaktadır?

Hukuki El Atma Nedir?

Hukuki el atma, özel mülkiyete konu bir taşınmazın uygulama imar planında kamu hizmetine ayrılması nedeniyle, taşınmaz malikinin mülkiyet hakkından doğan yetkilerinin önemli ölçüde sınırlandırılmasıdır.

İmar planlarının onaylanması, hem idare hem de taşınmaz sahipleri açısından hukuki sonuçlar doğurmaktadır. Planların yürürlüğe girmesiyle birlikte taşınmazların kullanım biçimleri belirlenmekte, yapılaşma ve diğer tasarruf işlemleri imar mevzuatına tabi hâle gelmektedir. Özel mülkiyette bulunan bir taşınmazın imar planında okul, park, yol, cami veya belediye hizmet alanı olarak ayrılması, mülkiyet hakkını doğrudan ortadan kaldırmaz. Ancak taşınmaz sahibinin bu hakkı kullanmasını ciddi ölçüde güçleştirebilir. Özellikle söz konusu taşınmaz üzerinde yapılaşmaya izin verilmemesi, satış ve ipotek işlemlerinin ekonomik açıdan zorlaşması ve taşınmazın piyasa değerinin olumsuz etkilenmesi, mülkiyet hakkının kullanımında önemli kısıtlamalar meydana getirebilmektedir. Bu nedenle idarenin kamu hizmeti amacıyla taşınmazı imar planında belirlemesi, mülkiyet hakkını süresiz olarak belirsizlik içerisinde bırakabileceği anlamına gelmemektedir.

e1c2rpm

Anayasa Mülkiyet Hakkını Güvence Altına Alıyor

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 35. maddesi mülkiyet hakkını güvence altına alırken, 46. maddesi kamulaştırmanın hangi şartlarda gerçekleştirilebileceğini düzenlemektedir. Anayasa’nın 46. maddesine göre devlet ve kamu tüzel kişileri, kamu yararının gerektirdiği hâllerde, özel mülkiyette bulunan taşınmazları kanunda belirtilen esas ve usullere uygun olarak kamulaştırabilir. Kamulaştırmada temel ilke, taşınmazın gerçek karşılığının ödenmesidir. Anayasa’da belirtilen istisnai durumlar dışında kamulaştırma bedelinin nakden ve peşin ödenmesi esastır. Dolayısıyla kamu hizmeti için ihtiyaç duyulan özel mülkiyetteki bir taşınmazın kamu mülkiyetine geçirilmesi, anayasal güvencelere ve kanuni usullere uygun biçimde gerçekleştirilmelidir. Anayasa Mahkemesi de çeşitli kararlarında, kamulaştırma işlemi yapılmaksızın veya tamamlanmaksızın taşınmaz üzerindeki mülkiyet hakkının ağır biçimde sınırlandırılmasının anayasal güvenceler bakımından değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymuştur.

Hukuki El Atmanın Unsurları Nelerdir?

Hukuki el atma uyuşmazlıklarında öncelikle taşınmazın imar planındaki durumu incelenmektedir.

İdare tarafından hazırlanan 1/1000 ölçekli uygulama imar planında özel mülkiyete ait bir taşınmazın kamu hizmetine ayrılması, malikin taşınmaz üzerindeki kullanım ve tasarruf yetkilerini sınırlandırabilmektedir. Ancak her plan kısıtlaması kendiliğinden tazminat hakkı doğurmaz. Kısıtlamanın niteliği, süresi, taşınmazın kullanılabilirliği ve idarenin gerçekleştirdiği işlemler birlikte değerlendirilmelidir. 3194 sayılı İmar Kanunu’nun 10. maddesi uyarınca belediyeler, imar planlarının yürürlüğe girmesinden itibaren en geç üç ay içerisinde beş yıllık imar programlarını hazırlamakla yükümlüdür. Bu program kapsamında kamu hizmet tesislerine ayrılan taşınmazların ilgili kamu kuruluşlarınca program süresi içerisinde kamulaştırılması öngörülmektedir. İdarenin uzun süre gerekli işlemleri gerçekleştirmemesi ve taşınmaz üzerindeki kısıtlamanın devam etmesi, somut olayın özelliklerine göre hukuki el atma iddiasına dayanak oluşturabilmektedir.

e1c2rpm

Bununla birlikte beş yıllık sürenin dolmasının her durumda otomatik olarak tazminat hakkı doğurduğu söylenemez. Güncel mevzuat, imar uygulamaları ve yargı kararları çerçevesinde ayrıca değerlendirme yapılması gerekir.

Anayasa Mahkemesi Kararlarında Kamulaştırmasız El Atma

Anayasa Mahkemesinin kamulaştırmasız el atmaya ilişkin değerlendirmelerinde, idarenin usulüne uygun kamulaştırma işlemi gerçekleştirmeksizin özel mülkiyete müdahale etmesi önemli bir hukuki sorun olarak ele alınmaktadır. Kamulaştırmasız el atma, fiilî veya hukuki biçimde ortaya çıkabilmektedir. Fiilî el atmada idare, taşınmaza fiziksel olarak müdahale etmekte veya taşınmazı kamu hizmetinde kullanmaktadır. Hukuki el atmada ise taşınmaza fiziksel müdahale bulunmasa bile imar planından kaynaklanan kısıtlamalar nedeniyle malik, mülkiyet hakkından doğan yetkilerini kullanmakta ciddi güçlüklerle karşılaşmaktadır.

Bu ayrım, uygulanacak hukuki usuller ve başvurulacak yargı yolları açısından önem taşımaktadır.

Hukuki El Atma Nedeniyle Taşınmaz Malikinin Hakları

Taşınmazı imar planında kamu hizmetine ayrılan ve uzun süre kamulaştırılmayan maliklerin, somut olayın koşullarına göre başvurabilecekleri çeşitli hukuki yollar bulunmaktadır.

1. Takas veya Trampa Talebinde Bulunma Hakkı

2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun 26. maddesi, kamulaştırma bedelinin belirli koşullarla taşınmaz verilmesi suretiyle karşılanmasına imkân tanımaktadır. Bu düzenleme kapsamında malikin kabul etmesi hâlinde, kamulaştırma bedeli yerine idarenin kamu hizmetine tahsis edilmemiş taşınmazlarından biri verilebilir.

Trampa işleminde dikkat edilmesi gereken hususlar şunlardır:

  • Malikin kabulü esastır.

  • İdarenin vereceği taşınmazın kamu hizmetine tahsis edilmemiş olması gerekir.

  • Taşınmazların değerleri yetkili komisyon tarafından belirlenir.

  • Taşınmaz bedelleri arasındaki fark nakden karşılanır.

  • İdarenin vereceği taşınmazın değeri, kamulaştırma bedelinin yüzde 120’sini aşamaz.

Trampa, tarafların anlaşmasına dayanan bir yöntemdir. Bu nedenle malik, idare tarafından tek taraflı olarak başka bir taşınmazı kabul etmeye zorlanamaz.

Ayrıca bu düzenleme, taşınmaz sahibine her durumda idareyi trampaya zorlayabileceği koşulsuz bir hak tanımamaktadır.

2. Dava Açma ve Tazminat Talep Etme Hakkı

İmar planında kamu hizmetine ayrılan taşınmazı üzerindeki tasarruf yetkileri uzun süre sınırlandırılan malik, şartların oluşması hâlinde hukuki yollara başvurabilir. Bu kapsamda taşınmazın imar planındaki kullanım kararının değiştirilmesi, mülkiyet hakkı üzerindeki kısıtlamanın kaldırılması veya uğranılan zararın giderilmesi gündeme gelebilir. Hukuki el atma nedeniyle açılacak davalarda görevli yargı yeri, başvuru usulleri ve talep edilebilecek bedel; uyuşmazlığın niteliğine ve yürürlükteki mevzuata göre belirlenmektedir. Bu nedenle taşınmaz malikinin hukuki sürece başlamadan önce tapu kayıtlarını, imar planlarını, planın kesinleşme tarihini, idareye yapılan başvuruları ve varsa kamulaştırmaya ilişkin işlemleri değerlendirmesi önem taşımaktadır.

Belediyeler Mülkiyet Hakkını Süresiz Olarak Kısıtlayabilir mi?

İmar planları, şehirlerin düzenli gelişmesi ve kamu hizmetlerinin gerçekleştirilmesi açısından önemli bir planlama aracıdır. Ancak kamu yararı amacıyla yapılan planlamaların, bireylerin mülkiyet hakkı üzerinde ölçüsüz bir külfet oluşturması hukuki sorunlara yol açabilmektedir. Bir taşınmazın yıllarca okul, park veya yol alanı olarak planda tutulmasına rağmen kamulaştırılmaması, taşınmaz sahibini ekonomik ve hukuki açıdan belirsizlik içerisinde bırakabilir. İdarelerin planlama yetkilerini kullanırken kamu yararı ile bireysel mülkiyet hakkı arasında adil bir denge kurmaları gerekmektedir.

Bu çerçevede taşınmaz maliklerinin mülkiyet hakkını etkileyen kısıtlamaların hukuka uygunluğu, süresi ve sonuçları yargısal denetime konu olabilmektedir.

Sonuç: Mülkiyet Hakkı Kamu Yararı Gerekçesiyle Sınırsız Biçimde Kısıtlanamaz

Belediyelerin ve diğer kamu idarelerinin imar planlarında özel mülkiyete ait taşınmazları kamu hizmetine ayırma yetkisi bulunmaktadır. Ancak bu yetkinin kullanılması, taşınmaz maliklerinin anayasal güvencelerinin ortadan kalktığı anlamına gelmez. Kamu hizmetine ayrılan bir taşınmazın uzun yıllar kamulaştırılmaması, malikin mülkiyet hakkını kullanmasını önemli ölçüde engelleyebilir. Bu durumda taşınmazın hukuki statüsünün incelenmesi, idareye başvuru yollarının değerlendirilmesi ve gerekli şartların oluşması hâlinde yargısal hak arama yollarına başvurulması mümkündür.

Unutulmamalıdır ki kamu yararı ile bireysel mülkiyet hakkı arasında adil bir dengenin kurulması, hukuk devletinin temel gereklerinden biridir.

Yazan: Av. Ş. İrem Tandoğar Ekinci

Editör notu: Metin, köşe yazısı formatında düzenlenmiş; tekrarlar giderilmiş, anlatım ve imla hataları düzeltilmiştir. Ayrıca beş yıllık sürenin otomatik tazminat hakkı doğurması ve trampanın zorunlu bir hak olması gibi hukuken kesin ifade edilmemesi gereken noktalar daha dikkatli biçimde kaleme alınmıştır. Yayımlanmadan önce metindeki Anayasa Mahkemesi kararının tarih ve esas-karar numarası ile güncel mevzuat hükümlerinin ayrıca doğrulanması önerilir.

, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,
Bir Yorum Yazın
Ziyaretçi Yorumları - 0 Yorum

Henüz yorum yapılmamış.